Prawo Unii

Acquis communautaire (fr. "dorobek wspólnotowy") - dorobek prawny

Wspólnot Europejskich i Unii Europejskiej, obejmujący wszystkie traktaty założycielskie i akcesyjne oraz umowy międzynarodowe je zmieniające (tzw. prawo pierwotne), przepisy wydawane na ich podstawie przez organy Wspólnot (prawo wtórne), umowy międzynarodowe zawarte przez Wspólnoty i Unię Europejską, orzecznictwo sądów europejskich, a także deklaracje i rezolucje. Obowiązkiem każdego państwa wstępującego do Unii Europejskiej jest wprowadzenie acquis communautaire do własnego systemu prawnego.

Europejski Tytuł Egzekucyjny (właściwie "Europejski Tytuł Egzekucyjny dla roszczeń bezspornych") - instytucja prawa Wspólnot Europejskich powołana do życia rozporządzeniem (WE) nr 805 / 2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z 21 kwietnia 2004 w sprawie utworzenia Europejskiego Tytułu Egzekucyjnego dla roszczeń bezspornych. Rozporządzenie to weszło w życie 21 stycznia 2005, z tym, że stosowane będzie dopiero od 21 października 2005.

Ogólnym celem działań podjętych przez Wspólnoty Europejskie w ramach "Przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości" jest likwidacja przeszkód prawnych we współdziałaniu organów wymiaru sprawiedliwości państw członkowskich Unii Europejskiej. Usunięcie tych przeszkód ma nastąpić również w zakresie procedury cywilnej. Pierwszym krokiem w tę stronę stało się zniesienie istniejących do tej pory postępowań o uznanie zagranicznych orzeczeń sądowych, przewidzianych przez wewnętrzne porządki prawne państw członkowskich. Ten skutek został osiągnięty za pomocą rozporządzenia Rady (WE) nr 44 / 2001 z 22 grudnia 2000 w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych. Europejski Tytuł Egzekucyjny jest krokiem następnym - jego skutkiem ma być "swobodny przepływ orzeczeń" na obszarze wszystkich państw członkowskich bez potrzeby prowadzenia jakichkolwiek postępowań poprzedzających wykonanie orzeczenia w państwie, gdzie ma ono zostać wykonane.

Wybór między nadaniem orzeczeniu statusu ETE a automatycznym uznaniem w trybie rozporządzenia 44 / 2001 jest pozostawiony wierzycielowi.

Wbrew temu, co mogłaby sugerować nazwa, ETE nie jest odrębnym rodzajem orzeczenia sądowego ani w ogóle żadnym dokumentem. Jest to status, który może zostać nadany orzeczeniu sądu państwa członkowskiego, które spełnia warunki wskazane w rozporządzeniu. Zewnętrzną oznaką nadania orzeczeniu sądowemu statusu ETE jest wystawienie specjalnego zaświadczenia ETE.

Przesłanki wydania zaświadczenia ETE
rodzaj sprawy, w której zostało wydane orzeczenie: sprawa cywilna lub handlowa - z wyjątkiem spraw o prawa stanu, upadłościowych, z zakresu ubezpieczeń społecznych i rozpoznanych w arbitrażu,
orzeczenie: każde orzeczenie sądu, bez względu na nazwę i postępowanie, w którym zostało wydane, a także ugoda sądowa i dokument urzędowy obejmujący roszczenie,
wykonalność orzeczenia w państwie jego wydania,
roszczenie - tylko roszczenie o zapłatę oznaczonej kwoty pieniężnej, już wymagalne albo z określonym terminem zapłaty,
bezsporność roszczenia: roszczenie, które dłużnik uznał wprost albo przynajmniej mu się nie sprzeciwił mając taką możliwość,
spełnienie minimalnych standardów postępowania:
dokument wszczynający postępowanie (z reguły - pozew) został doręczony dłużnikowi w sposób niewątpliwy i doręczenie to zostało potwierdzone,
dokument wszczynający postępowanie zawiera dokładny opis roszczenia wytoczonego przeciw dłużnikowi,
dłużnik został wyczerpująco powiadomiony o trybie, w jakim może podjąć obronę przed sądem i o konsekwencjach bezczynności,
ewentualnie, jeżeli orzeczenie zostało wydane w postępowaniu, w którym dłużnik nie mógł uczestniczyć - niewątpliwe doręczenie dłużnikowi orzeczenia, należyte zawiadomienie dłużnika o trybie zaskarżenia tego orzeczenia, możliwość zaskarżenia tego orzeczenia i nieskorzystanie z niej,
możliwość poddania nie zaskarżonego orzeczenia kontroli sądowej na wniosek dłużnika, jeżeli dłużnik bez swojej winy nie mógł podjąć obrony w udzielonym mu do tego terminie

Tryb wydania zaświadczenia ETE
Jeżeli orzeczenie spełnia wskazane wyżej warunki, można mu nadać zaświadczenie ETE. Zaświadczenie ETE wystawia, na wniosek każdego zainteresowanego, sąd, który wydał orzeczenie. Szczegółowa procedura nie została uregulowana w rozporządzeniu - pozostawiono to prawu wewnętrznemu państw członkowskich. Rozporządzenie przewiduje tylko, że zaświadczenie wystawia się w języku, w którym wydano orzeczenie i że od wydania zaświadczenia nie przysługuje żaden środek zaskarżenia. Zaświadczenie wystawia się na znormalizowanym formularzu.

Zaświadczenie ETE obejmuje nie tylko kwotę roszczenia głównego, lecz również kwotę zasądzoną tytułem zwrotu kosztów procesu. Jeżeli tylko część orzeczenia spełnia wymagania rozporządzenia, zaświadczenie ETE nadaje się tej części.

Zaświadczenie ETE na wniosek każdego zainteresowanego może zostać:

cofnięte, jeżeli zostało wydane z oczywistym naruszeniem przepisów rozporządzenia,
sprostowane w razie wynikłej z omyłki rozbieżności między orzeczeniem a zaświadczeniem.
Zaświadczenie ETE jest skuteczne tylko w granicach wykonalności orzeczenia.

Skutki wydania zaświadczenia ETE
Skutkiem nadania orzeczeniu zaświadczenia ETE jest to, że takie orzeczenie jest uznawane i wykonywane w każdym innym państwie członkowskim Unii Europejskiej bez potrzeby prowadzenia jakiegokolwiek postępowania. W szczególności nie ma potrzeby uznania tego orzeczenia ani możliwości sprzeciwienia się jego uznaniu. Nie ma również potrzeby stwierdzania wykonalności takiego orzeczenia. Jedynymi dokumentami, które wierzyciel jest obowiązany przedstawić organowi egzekucyjnemu w państwie, gdzie orzeczenie będzie wykonywane, są wiarygodne odpisy orzeczenia i zaświadczenia ETE, ewentualnie wraz z tłumaczeniem. Oczywiście, niedopuszczalna jest jakakolwiek kontrola merytoryczna orzeczenia opatrzonego zaświadczeniem ETE.

Orzeczenie, któremu nadano zaświadczenie ETE, podlega wykonaniu według prawa państwa, w którym jest wykonywane. Od wierzyciela nie wolno żądać żadnych kaucji ani zabezpieczeń z tytułu tego, że jest on w tym państwie cudzoziemcem.

Sąd państwa wykonania na wniosek dłużnika może odmówić wykonania orzeczenia, jeżeli nie da się ono pogodzić z wydanym wcześniej orzeczeniem między tymi samymi stronami w tym samym sporze, a zarzut ten nie został podniesiony w postępowaniu sądowym w państwie wydania. W pewnych okolicznościach może też ograniczyć egzekucję orzeczenia, uzależnić ją od złożenia zabezpieczenia albo - wyjątkowo - zawiesić.


Karta Praw Podstawowych (ang. Charter of Fundamental Rights of the European Union, fr. Charte des droits fondamentaux de l'Union Européenne ) jest to uchwalony i podpisany podczas zjazdu Rady Europejskiej w Nicei przez premierów rządów wszystkich państw Unii Europejskiej dokument mający być w zamyśle przyszłą podstawą do jednolitej konstytucji Unii.

Obecnie dokument ten nie jest jednak wiążącym dla żadnego z krajów Unii prawem, nie jest on ani włączony do ogólnego trakatu Unii (TUE) ani nie ma być w zamierzeniach ratyfikowanym przez parlamenty państw Unii osobnym traktatem. Został on jednak włączony do projektu Konstytucji UE, a gdy projekt ten zostanie podpisany i ratyfikowany, moc wiążącą uzyska także Karta Praw Podstawowych.

Pomysł stworzenia tego dokumentu powstał w 1999 roku, w czasie posiedzenia Rady Europejskiej w Kolonii. Dokument ten miał zebrać "wspólną część podstawowych praw obywatelskich, które w tej czy innej formie są wpisane do konstytucji i innych aktów prawnych państw członkowskich UE, aby stworzyć spójny zestaw norm dla tworzenia przyszłego prawa UE". Po przegłosowaniu pomysłu w Parlamencie Europejskim zostało Komisji Europejskiej zlecone zadanie ustalenia kompromisowego tekstu Karty w porozumieniu ze wszystkimi rządami i parlamentami UE. W dniu 7 grudnia 2000 tekst został przyjęty i podpisany przez premierów rządów wszystkich państw UE, a rok później został uznany przez Parlament Europejski za podstawę prawa tworzonego przez tę instytucję.

Europejska Karta Praw Podstawowych składa się z preambuły oraz 54 artykułów rozdzielonych między 7 rozdziałów:

Godność (art. 1-5):
ochrona godności ludzkiej; prawo do życia (w tym zakaz orzekania i wykonywania kary śmierci); prawo do integralności cielesnej (w tym zakaz praktyk eugenicznych, zakaz czerpania zysków z ciała ludzkiego jako takiego i jego części, zakaz klonowania w celach reprodukcyjnych); zakaz tortur i poniżającego traktowania lub karania; zakaz niewolnictwa i pracy przymusowej.
Wolność (art. 6-19):
prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego; prawo do poszanowania prywatności i życia rodzinnego; ochrona danych osobowych; prawo do zawarcia małżeństwa i założenia rodziny; wolność myśli, sumienia i religii; wolność przepływu informacji i wyrażania opinii; wolność zgromadzania się i stowarzyszania się; wolność sztuki i badań naukowych; prawo do edukacji; wolność wyboru zawodu i prawo do zatrudniania się w każdym państwie UE; wolność prowadzenia działalności gospodarczej; prawo własności (w tym własności intelektualnej); prawo do azylu; ochrona na wypadek wydalenia i ekstradycji.
Równość (art. 20-26):
równość wobec prawa; zakaz wszelkiej dyskryminacji; poszanowanie różnorodności kulturowej, religijnej i językowej; równość płci, dozwolenie dyskryminacji pozytywnej; prawa dziecka; prawa osób starszych; integracja osób niepełnosprawnych.
Solidarność (art. 27-38);
prawo pracowników do informacji i konsultacji; prawo do układów zbiorowych i wspólnych działań; prawo do bezpłatnych usług mieszkaniowych; prawo do ochrony przed nieuzasadnionym zwolnieniem; prawo do dobrych warunków pracy; zakaz pracy dzieci i ochrona pracującej młodzieży; zakaz zwolnień z powodu macierzyństwa, prawo do zasiłku macierzyńskiego i opiekuńczego; prawo do pomocy socjalnej; prawo dostępu do służby zdrowia; ochrona środowiska; ochrona konsumenta.
Prawa obywatelskie (art. 39-46):
prawo do głosowania i kandydowania w wyborach do Parlamentu Europejskiego; prawo do głosowania i kandydowania w wyborach samorządowych; prawo do dobrej administracji; prawo dostępu do dokumentów unijnych; prawo składania skarg do Rzecznika Praw Obywatelskich; prawo składania petycji do Parlamentu; prawo przemieszczania się i osiedlania; prawo do ochrony dyplomatycznej i konsularnej.
Wymiar sprawiedliwości (art. 47-50):
prawo do rzetelnego procesu sądowego; domniemanie niewinności i prawo do obrony; zasada legalizmu i proporcjonalności w procesie karnym; ne bis in idem procedatur (nikt nie może być ścigany lub skazywany z powodu faktów, co do których został już uniewinniony lub skazany) .
Postanowienia ogólne (art. 51-54):
zakres stosowania Karty (podczas implementacji prawa wspólnotowego przez ciała unijne); zakres gwarantowanych praw (mogą być ograniczone tylko, jeśli jest to konieczne dla ochrony dobra publicznego lub innego z praw, przy uwzględnieniu zasady proporcjonalności); zakaz interpretacji Karty w sposób uszczuplający prawa człowieka gwarantowane przez inne akty prawa międzynarodowego; zakaz nadużycia praw (nie mogą być interpretowane jako uprawnienie do wydania aktu prawnego niweczącego którekolwiek z praw i wolności).
Karta ta jest przez wielu ludzi obecnie mocno krytykowana z rozmaitych pozycji ideologicznych. Wiele kontrowersji wywołują m.in. mocno rozbudowane prawa socjalne, choć inni zwracają uwagę na możliwość ich różnej interpretacji. Niektórzy postulowali uwzględnienie w Karcie niektórych innych praw, jednak krytyce podlegało również niepotrzebne dublowanie się wielu przepisów z Europejską Konwencją Praw Człowieka.

Wiele sporów, które mogły nawet doprowadzić do nie uchwalenia Karty, wywołała treść preambuły. Niektóre państwa UE i organizacje kościelne naciskały na podkreślenie chrześcijańskich korzeni Europy, większość jednak obstawała przy zasadzie pełnej świeckości preambuły.
Różnice zdań w tej kwestii pomiędzy poszczególnymi państwami były tak duże, że ostatecznie zdecydowano się na różne zapisy w różnych wersjach językowych Karty - np. w wersjach francuskiej i angielskiej występuje odwołanie do dziedzictwa "duchowego i moralnego" Unii, natomiast w wersji niemieckiej - do "duchowo-religijnego i moralnego".

Termin miękkie prawo (ang. "soft law") odnosi się do pokrewnych prawu instrumentów które nie posiadają żadnej mocy prawnie wiążącej, lub których moc wiążąca jest w jakiś sposób "słabsza" w porównaniu do mocy wiążącej tradycyjnego prawa, w tym kontekście często określanego jako "twarde prawo" (ang. "hard law"). Pojęcie "miękkiego prawa" początkowo pojawiło się w prawie międzynarodowym, później zostało jednak przeniesione do innych gałęzi prawa.

W kontekście prawa międzynarodowego, termin "miękkie prawo" odnosi się przeważnie do porozumień (których stronami są przeważnie państwa) które pozbawione są niektórych elementów pozwalających uznać je za "prawo" międzynarodowe w ścisłym rozumieniu. W obszarze prawa międzynarodowego do "miękkiego prawa" zaliczyć należy zobowiązania nieujęte w formie traktatu (a więc nie nadające się do prawnego wyegzekwowania) jak również niektóre typy rezolucji organizacji międzynarodowych (np. rezolucje Zgromadzenia Ogólnego ONZ).

Termin "miękkie prawo" jest także często używany w odniesieniu do różnych rodzajów quasi-prawnych instrumentów Wspólnot Europejskich: "kodeksów postępowania" (ang. "codes of conduct"), "wytycznych" (ang. "guidelines"), "komunikatów" (ang. "communications") itp. W obszarze prawa Wspólnot Europejskich, instrumenty "miękkiego prawa" są często używane w celu zasygnalizowania, w jaki sposób Komisja Europejska będzie używała swoich kompetencji, w jaki sposób Komisja będzie wykonywała swoje zadania w ramach przysługującego jej swobodnego uznania.

Z grubsza rzecz biorąc, prawo wspólnotowe dzielimy na prawo pierwotne - stanowione przez państwa członkowskie jako część prawa międzynarodowego, oraz prawo wtórne - stanowione przez organy wspólnotowe. W razie konfliktu, pierwszeństwo przysługuje zawsze prawu pierwotnemu.

Prawo pierwotne
Prawo pierwotne znajduje swoje odzwierciedlenie w art. 48 Traktatu z Maastricht.

Lista aktów prawa pierwotnego (akty poszerzone jeszcze nie obowiązują lub już przestały):

traktaty założycielskie Wspólnot Europejskich i Unii Europejskiej
Traktat paryski z 1951 r. (obowiązywał w latach 1952 - 2002)
Traktaty rzymskie z 1957 r. (weszły w życie w 1958 r.)
Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską
Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Energii Atomowej
Traktat z Maastricht z 1992 r. (wszedł w życie w 1993 r.)
Konstytucja dla Europy z 2004 roku
umowy zawarte między państwami członkowskimi zmieniające i uzupełniające traktaty założycielskie
Konwencja o niektórych instytucjach wspólnych dla EWG i EWEA z 1957 r. (weszła w życie w 1958 r.)
Protokół dotyczący Antyli Holenderskich z 1962 r.
Traktat fuzyjny z 1965 r. (wszedł w życie w 1967 r.)
Luksemburski traktat budżetowy z 1970 r.
Brukselski traktat budżetowy z 1975 r.
Traktat zmieniający niektóre postanowienia Protokołu w sprawie Statutu EBI z 1975 r.
Traktat grenlandzki z 1984 r.
Jednolity Akt Europejski z 1986 r. (wszedł w życie w 1987 r.)
Traktat amsterdamski z 1997 r. (wszedł w życie w 1999 r.)
Traktat nicejski z 2001 r. (wszedł w życie w 2003 r.)
traktaty akcesyjne
Traktat o przystąpieniu Danii, Irlandii i Wielkiej Brytanii z 1971 r. (wszedł w życie w 1972 r.)
Traktat o przystąpieniu Grecji z 1979 r. (wszedł w życie w 1981 r.)
Traktat o przystąpieniu Hiszpanii i Portugalii z 1985 r. (wszedł w życie w 1986 r.)
Traktat o przystąpieniu Austrii, Finlandii i Szwecji z 1994 r. (wszedł w życie w 1995 r.)
Traktat ateński z 2003 r. (wszedł w życie w 2004 r.)
Traktat o przystąpieniu Bułgarii i Rumunii z 2005 r.
postanowienia Rady, gdy jej członkowie działają jako przedstawiciele państw członkowskich
Akt dotyczący wyboru przedstawicieli Parlamentu Europejskiego w drodze powszechnych wyborów bezpośrednich z 1976 r.
inne
Częścią prawa pierwotnego są również załączniki (w formie protokołów) dołączone do wyżej wymienionych umów. Nie mogą to być natomiast deklaracje i umowy (nie mają mocy wiążącej).

Prawo wtórne
Prawo wtórne znajduje swoje odzwierciedlenie w art. 249 Traktatu z Maastricht


Prawo wtórne jest tworzone przez organy Wspólnot na podstawie prawa pierwotnego. Składa się ono z ogromnej liczby aktów prawnych, z których każdy należy do jednej z pięciu kategorii:

rozporządzenia - mają zasięg ogólny i nie mają sprecyzowanego adresata;
dyrektywy - są wiążące co do rezultatu - zobowiązują wszystkie państwa członkowskie do wydania odpowiednich aktów prawnych;
decyzje - mają charakter indywidualny, w całości są wiążące dla adresata;
opinie - nie mają mocy wiążącej, zawierają określone oceny, często stosowane w postępowaniu między organami wspólnot;
zalecenia - nie mają mocy wiążącej, sugerują podjęcie określonych działań.

Rozporządzenia, dyrektywy i decyzje są wydawane przez Radę Unii Europejskiej, niekiedy przy współudziale Parlamentu Europejskiego (procedury współpracy i współdecydowania). Wyłączna inicjatywa ustawodawcza w tym zakresie przysługuje Komisji Europejskiej (wyjątkiem jest prawo Parlamentu do opracowania projektu jednolitej ordynacji wyborczej do PE).
Szczególny rodzaj rozporządzeń, tzw. rozporządzenia wykonawcze, są wydawane przez Komisję Europejską. W hierarchii aktów prawnych stoją one niżej od zwykłych rozporządzeń, mogą je jednak zmieniać, jeśli w rozporządzeniu na podstawie którego zostało wydane rozporządzenie wykonawcze zapisano taką możliwość.
Opinie i zalecenia może wydawać każdy z organów unijnych.

Oprócz wyżej wymienionych aktów prawnych istnieje też wiele rodzajów aktów nienazwanych w traktatach, lecz mogących mieć niekiedy moc wiążącą. Są one nazywane aktami sui generis. Noszą one rozmaite nazwy: oświadczenie, deklaracja, program działania, protokół, rezolucja, konkluzje, wnioski, wspólne działanie, komunikat, obwieszczenie.

Sąd Pierwszej Instancji (franc. Tribunal de Premiere Instance) Powołany został na mocy Jednolitego Aktu Europejskiego, by odciążyć nieco pracę Trybunału Sprawiedliwości. Zaczął działać z dniem 1 stycznia 1989 roku. Jego siedziba mieści się w Luksemburgu, rozprawy odbywają się w języku francuskim.

Skład sądu obejmuje 5 izb rozstrzygających w składach trzy- lub siedmioosobowych spory osób fizycznych i prawnych ze Wspólnotami Europejskimi. Odwołanie się od jego orzeczeń możliwe jest jedynie w kwestiach proceduralnych (uchybienia procesowe, naruszenie prawa Wspólnot).

Sąd I Instancji zajmował się również do 22 lipca 2002 roku rozstrzyganiem spraw dotyczących funkcjonowania Euratomu oraz Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali (EWWiS), obecnie zaś czyni to tylko w stosunku do Euratomu.

W skład sądu wchodzą sędziowie SPI - po jednym z każdego kraju członkowskiego Unii Europejskiej, wybierani na sześć lat. Część składu odnawia się co trzy lata.

Obecnie przewodniczącym Sądu I Instancji jest Bo Vesterdorf, a polskim sędzią Irena Wiszniewska-Białecka.
Trybunał Sprawiedliwości, pełna nazwa: Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich (franc. Cour de Justice des Communautés européennes) - jeden z organów głównych Wspólnot Europejskich, pełniący funkcję sądu międzynarodowego, konstytucyjnego i administracyjnego. Powstał na mocy traktatu o EWWIS, a na mocy umowy o wspólnych instytucjach z 25 marca 1957 roku oraz Protokołu o statucie Trybunału Sprawiedliwości objął jurysdykcją sprawy wszystkich trzech Wspólnot. W jego skład wchodzi 25 sędziów mianowanych przez każde państwo członkowskie oraz 8 rzeczników generalnych (adwokatów) obsadzanych na sześcioletnią kadencję na zasadzie rotacji. Orzeczenia Trybunału mają charakter ostateczny. Siedzibą Trybunału jest Luksemburg.

Trybunał Sprawiedliwości:

orzeka o legalności aktów prawnych wydawanych przez inne organy UE oraz ich zgodności z Traktatami,
dokonuje obowiązującej wykładni aktów prawnych,
na wniosek Komisji Europejskiej podejmuje decyzje wobec państw nie wypełniających zobowiązań traktatowych,
rozpoznaje spory między państwami członkowskim lub między tymi państwami a Komisją Europejską.
dokonuje rewizji wyroków Sądu I Instancji
może też rozstrzygać skargi wniesione przez osoby fizyczne i prawne
Sędziowie Trybunału są z zasady przedstawicielami Unii Europejskiej i nie mogą orzekać w sprawach, których stroną jest państwo, które ich nominowało. Sędziowie wybierają spośród siebie przewodniczącego na trzy lata. Obecnie funkcję tę pełni Vassilios Skouris. Co trzy lata dokonuje się wymiany składu sędziowskiego i adwokackiego.

Urzędowym językiem Trybunału jest język francuski.

W 1989 roku utworzono przy Trybunale Sąd I Instancji (na mocy Jednolitego Aktu Europejskiego).

Zajmuje się on orzecznictwem w sprawach dotyczących osób fizycznych i prawnych.